Tự do hóa lãi suất của Việt Nam trong quá trình hội nhập

Tự do hóa lãi suất của Việt Nam trong quá trình hội nhập
cách bán ra các chứng khoán có giá làm cho cung tiền tệ giảm xuống dẫn
tới tăng lãi suất trên thị trường tiền tệ.
- Hợp đồng mua lại: hợp đồng mua lại là hợp đồng bán những chứng
khoán, trong đó người bán cam kết sẽ mua lại chứng khoán này vào một
thời điểm trong tương lai với mức giá được xác định trước trong hợp đồng.
Như vậy, thực chất hợp đồng mua bán lại là hợp đồng cho vay có thế chấp,
trong đó chứng khoán đóng vai trò thế chấp. Khi mua thế chấp (tức cho
vay), NHTƯ bơm tiền vào thị trường tài chính và do vậy làm giảm lãi suất
ngắn hạn. Khi bán thế chấp từ tài khoản của mình NHTƯ rút tiền ra khỏi
thị trường tiền tệ và do đó tạo ra sức ép làm tăng lãi suất ngắn hạn.
3. Mối quan hệ giữa lãi suất và các biến số kinh tế vĩ mô khác.
a. Lãi suất và đầu tư.
Lượng cầu về hãng đầu tư phụ thuộc vào lãi suất, để một dự án đầu tư có lãi,
lợi nhuận thu được phải cao hơn chi phí. Vì lãi suất phản ánh chi phí vốn để tài
trợ cho đầu tư, việc tăng lãi suất làm giảm số lượng dự án đầu tư có lãi, bởi vậy
nhu cầu về hãng đầu tư giảm do đó đầu tư tỷ lệ nghịch với lãi suất.
Lãi suất thực tế phản ánh chi phí thực sự của tiền vay do vậy chúng ta nhận
định đầu tư phụ thuộc vào lãi suất thực tế chứ không phải lãi suất là lãi suất
danh nghĩa.
Đồ thị biểu thị hàm đầu tư, nó dốc xuống vì khi lãi suất tăng lượng cầu về
đầu tư giảm.
b. Lãi suất với tiêu dùng và tiết kiệm.
Thu nhập của cá nhân bao giờ cũng được chia làm hai phần là tiêu dùng và
tiết kiệm. Hành vi tiết kiệm với kỳ vọng phòng ngừa rủi ro, mở rộng sản xuất,
tích luỹ và tiêu dùng trong tương lai chính là cung về vốn vay trong nền kinh tế.
Tiêu dùng là một hàm phụ thuộc vào thu nhập khả dụng. Ở mỗi giai đoạn
của chu kỳ kinh doanh, sự thắt chặt hay nới lỏng của chính sách thuế mà ngân
sách dành cho chi tiêu bị tác động. Tiết kiệm bị ảnh hưởng bởi nhiều nhân tố
như thu nhập, tập quán tiết kiệm và lãi suất. Khi lãi suất tăng làm tăng ý muốn
tiết kiệm và sự sẵn sàng chi tiêu giảm xuống.
Tiết kiệm là một hàm phụ thuộc thuận vào lãi suất : S =S (r) .
Khi lãi suất tăng người dân sẽ tích cực tiết kiệm hơn.
c. Lãi suất và lạm pháp :
Lạm pháp là sự tăng lên liên tục của mức giá, là hiện tượng mất giá của
đồng tiền. Lý luận và thực tiễn đã thừa nhận mối quan hệ chặt chẽ giữ lãi suất
KNORR GROUP
Lượng đầu tư
L/S
0
5
Tự do hóa lãi suất của Việt Nam trong quá trình hội nhập
và lạm phát. Fisher chỉ ra rằng lãi suất tăng cao trong thời kỳ lạm phát cao. Có
nhiều nguyên nhân gây nên lạm phát và cũng có nhiều biện pháp để kiểm soát
lạm phát, trong đó công cụ lãi suất là một giải pháp công hiệu khá nhanh.
Trong thời kỳ lạm pháp, tăng lãi suất sẽ cho phép hệ thống ngân hàng có thể
thu hút phần lớn số tiền có trong lưu thông khiến cho đồng tiền trong lưu thông
giảm; cơ số tiền và lượng tiền cung ứng giảm, lạm phát được kiềm chế.
d. Lãi suất và tỷ giá
Lãi suất và tỷ giá có mối quan hệ chặt chẽ hữu cơ với nhau. Đây là hai công
cụ song hàng quan trọng của chính sách tiền tệ, việc cải cách chính sách điều
hành ngân hàng hai yếu tố này đòi hỏi phải được tiền hành đồng thời. Trong
điều kiện một nền kinh tế mở, với nguồn được tự do vận động, nếu lãi suất
trong nước tăng lên nguồn vốn nước ngoài sẽ đổ vào đẩy cầu nội tệ lên cao, với
mức cung tiền nhất định tỷ giá sẽ bị nâng lên ảnh hưởng đến hoạt động ngoại
thương của quốc gia. Ngược lại, khi lãi suất giảm xuống, vốn trong nước khoác
áo ra đi làm cho cầu ngoại tệ cao tỷ giá tụt xuống.
e. Lãi suất với cầu tiền
Tiền là một loại tài sản, cũng là một cách mà mỗi người sử dụng cho việc
tích sản của mình. Nhu cầu về tiền phụ thuộc nhiều yếu tố trong đó có thu nhập
và lãi suất. Khi thu nhập tăng, theo lý thuyết lượng cầu tài sản, nhu cầu nắm giữ
tiền của dân chúng tăng lên. Người ta cần nhiều tiền hơn cho chi tiêu. Lãi suất
như đã đề cập từ đầu là chi phí cơ hội cho việc giữ tiền. Vì vậy khi lãi suất tăng
người ta ít có ý muốn nắm giữ tiền hơn mà chuyển sang mua các loại chứng
khoán hoặc gửi tiết kiệm để thu lợi. Cầu tiền tỷ lệ nghịch với lãi suất.
4. Vai trò của lãi suất trong nền kinh tế thị trường
Lãi suất tín dụng là biến số thường xuyên biến động trong nền kinh tế thị
trường. Căn cứ vào sự biến động của lãi suất tín dụng, người ta có thể dự báo
các yếu tố khác của nền kinh tế như: tính sinh lời của các cơ hội đầu tư, mức lạm
phát dự tính, mức thiếu hụt ngân sách Nhà nước. Người ta cũng có thể dựa vào
mức lãi suất tín dụng trong một thời kỳ để dự báo tình hình kinh tế trong tương
lai. Vai trò chủ yếu của lãi suất tín dụng trong nền kinh tế được thể hiện như
sau:
+ Lãi suất tín dụng là công cụ kích thích vật chất để thu hút các khoản tiết
kiệm từ nền kinh tế, tạo nguồn vốn cho vay đáp ứng nhu cầu phát triển kinh tế.
+ Lãi suất tín dụng ảnh hưởng đến hoạt động kinh doanh của doanh
nghiệp. Lãi suất phải trả cho khoản vay là một trong những khoản chi phí của
doanh nghiệp, do vậy lãi suất thấp sẽ kích thích doanh nghiệp vay vốn đầu tư
phát triển sản xuất kinh doanh. Lãi suất là yếu tố buộc doanh nghiệp phải hoạch
toán kinh tế, sử dụng vốn vay có hiệu quả.
+ Lãi suất tín dụng là công cụ điều tiết kinh tế vĩ mô. Biến động của lãi
suất tác động đến đầu tư, tiêu dùng, qua đó tác động đến mục tiêu của kinh tế vĩ
mô, cụ thể như sau: lãi suất thấp sẽ khuyến khích đầu tư, tiêu dùng, làm tổng cầu
tăng, sản lượng tăng và thất nghiệp giảm…. ngược lại, lãi suất cao sẽ hạn chế
đầu tư, làm tổng cầu giảm, sản lượng giảm, thất nghiệp tăng.
+ Lãi suất tín dụng được coi là công cụ đo lường, kiểm tra tình trạng “sức
khoẻ” của nền kinh tế. Trong giai đoạn nền kinh tế đang phát triển, lãi suất có xu
hướng tăng, do cung-cầu quỹ cho vay đều tăng, nhưng tốc độ tăng của cầu quỹ
cho vay lớn hơn tốc độ tăng của cung quỹ cho vay. Ngược lại trong giai đoạn
nền kinh tế suy thoái, lãi suất có xu hướng giảm xuống.
+ Lãi suất tín dụng là công cụ phân phối vốn có hiệu quả nhằm khai thác
và sử dụng triệt để các nguồn lực của nền kinh tế.
KNORR GROUP
6
Tự do hóa lãi suất của Việt Nam trong quá trình hội nhập
Nếu xét dưới góc độ vĩ mô và vi mô, ta có thể thấy vai trò của lãi suất
được thể hiện như sau:
+ Vai trò của lãi suất dưới góc độ vĩ mô: lãi suất là công cụ quan trọng của chính sách
tiền tệ, là công cụ điều tiết vĩ mô của nhà nước. Lãi suất ảnh hưởng tới cung-cầu tiền tệ,
phân bổ nguồn lực tài chính, ảnh hưởng tới tỉ giá cũng như tăng trưởng kinh tế.
Trước hết, lãi suất là công cụ để nhà nước phân phối các nguồn vốn đầu
tư thông qua cửa sổ chiết khấu, tức là những hạn chế tín dụng về quy mô và đối
tượng. Mức và cơ cấu lãi suất trong từng thời kì có tác động trực tiếp tới quy
mô, tỉ trọng và cơ cấu vốn đầu tư của nền kinh tế, qua đó lãi suất góp phần điều
chỉnh cơ cấu cho nền kinh tế, ảnh hưởng tốc độ tăng trưởng, sản lượng cũng như
tỉ lệ lạm phát
Trong nền kinh tế mở, lãi suất còn được sử dụng như là một công cụ điều
tiết đối với luồng vốn vào và ra trong một nước. Khi lãi suất trong nước giảm sẽ
làm cho luồng vốn đầu tư nước ngoài vào trong nước giảm và ngược lại, do đó
làm ảnh hưởng tới tỷ giá và điều tiết sự ổn định của tỷ giá. Điều này không
những ảnh hưởng tới đầu tư phát triển kinh tế mà còn ảnh hưởng đến cán cân
thanh toán quốc tế và các quan hệ thương mại quốc tế của một nước với nước
ngoài.
Hơn nữa, lãi suất có vai trò quan trọng trong việc điều tiết thị trường, cả
thị trường hàng hoá và thị trường tiền tệ.
Đối với thị trường hàng hoá, khi giá một hàng hoá tăng, nhà nước muốn
giảm giá cả hàng hoá đó, hoặc là nếu nhà nước có đủ hàng hoá dự trữ thì có thể
tung ra thị trường nhằm ổn định giá cả, hoặc là có chính sách ưu tiên về lãi suất
cho vay với các nhà sản xuất mặt hàng đó. Như vậy, lãi suất giúp ổn định giá cả
trên thị trường hàng hoá.
Đối với thị trường tài chính, là nơi mua bán vốn, lãi suất được coi là giá
cả, thì điều tiết lãi suất chính là điều tiết cung-cầu về vốn trên thị trường. Ta hãy
xét một ví dụ, giả sử thị trường cổ phiếu, nhu cầu cổ phiếu tăng lên làm cho thị
trường giá cổ phiểu tăng, nhưng nếu lãi suất ngân hàng và thị trường tăng, người
ta sẽ phải so sánh lợi tức từ việc nắm giữ cổ phiếu và lãi suất, do đó làm cho số
người mua cổ phiếu giảm và thị trường giá cổ phiếu giảm xuống.
Như vậy, lãi suất là một công cụ hữu hiệu trong việc cung-cầu tiền tệ,
kiềm chế lạm phát, ổn định tiền tệ và giá trị đối nội, đối ngoại của đồng tiền, đặc
biệt trong nền kinh tế thị trường.
+ Vai trò của lãi suất dưới góc độ vi mô: lãi suất là giá cả của tín dụng, do đó nó tác
động đến các quyết định về đầu tư hay tiêu dùng, mua sắm tài sản hay mua trái phiếu,
hoặc gửi tiết kiệm của các tổ chức kinh tế và các cá nhân trong xã hội. Lãi suất góp
phần hướng các nguồn lực tài chính vào các lĩnh vực có hiệu quả với tỷ suất lợi
nhuận cao nhất.
Mặt khác, trong điều kiện kinh tế thị trường, luôn luôn có những người
tạm thời thừa vốn và những người tạm thời thiếu vốn, quan hệ tín dụng là một
quan hệ phổ biến, hầu như không một doanh nghiệp nào lại không phải tham gia
vào quan hệ này. Vì vậy lãi suất được coi là một khoản chi phí doanh nghiệp, và
cộng với những chi phí sản xuất khác thành tổng chi phí của doanh nghiệp, nên
lãi suất ảnh hưởng trực tiếp tới tổng lợi nhuận. Do đó lãi suất là cơ sở hoạch
toán kinh tế trong các đơn vị.
Tiền lãi là một khoản mà các doanh nghiệp phải trả cho người cho vay
trên tổng số vốn mà họ vay ở các đơn vị khác, nên lãi suất thúc đẩy hoạt động
kinh tế của doanh nghiệp. Khi đã đi vay tức là phải trả nợ, các doanh nghiệp
luôn phải cố gắng hoạt động kinh doanh có hiệu quả để nhanh chóng thu hồi
KNORR GROUP
7
Tự do hóa lãi suất của Việt Nam trong quá trình hội nhập
vốn, bởi vì thời gian vay càng dài, các doanh nghiệp càng tốn nhiều chi phí trả
lãi.
II. Tự do hóa lãi suất :
Về cơ chế điều hành lãi suất mà VN, cũng như các nước đã làm, bao gồm 3 phương
pháp:
Phương pháp 1: Nhà nước quản lý trực tiếp lãi suất bằng cách công bố tất cả các loại lãi
suất, gọi là cơ chế ấn định lãi suất.
Các ngân hàng và các tổ chức tín dụng đều phải thực hiện một cách tuyệt đối - cơ chế
này đã tồn tại ơ VN trong thời kỳ nền kinh tế kế hoạch tập trung.
Phương pháp 2: Nhà nước không ấn định các mức lãi suất, mà chỉ quy định các mức lãi
suất tối đa gọi là lãi suất trần (interest rate caps) mức lãi suất tối thiểu (gọi là lãi suất
sàn - interest rate floor) tạo thành khung giới hạn để trong đó các ngân hàng, các tổ
chức tín dụng xác định lãi suất kinh doanh.Đây là cơ chế khống chế lãi suất.
Phương pháp này không hoàn toàn cứng nhắc như phương pháp 1, nhưng vẫn giữ được
vai trò điều hành lãi suất của nhà nước.
Ở nước ta từ 1992 đến đầu 1996 đã áp dụng phương pháp này. Cụ thể là NHNN quy
định lãi suất tối đa và lãi suất tối thiểu nhưng đến đầu năm 1996 NHNN chỉ quy định
lãi suất tối đa, không quy định lãi suất tối thiểu, đồng thời quy định mức chênh lệch
giữa lãi suất cho vay bình quân và lãi suất tiền gưi bình quân là 0,35%/tháng. Sau đó
đến đầu năm 1998 NHNN bãi bỏ quy định chênh lệch này và chỉ quy định lãi suất tối
đa cho đến nay.
Phương pháp 3: Nhà nước không ấn định các mức lãi suất, đồng thời cũng không
khống chế lãi suất, mà để cho lãi suất tự hình thành theo cơ chế thị trường, các ngân
hàng được quyền xác định và công bố lãi suất kinh doanh để đem áp dụng trong việc
huy động vốn và cho vay. Đây là cơ chế tự do hóa lãi suất. Vậy tự do hóa lãi suất là gì?
Sau đây chúng ta tìm hiểu khái quát chung về tự do hóa lãi suất.
1. Khái niệm, bản chất và vai trò của tự do hoá lãi suất
1.1. Khái niệm chung và bản chất và biểu hiện của tự do hoá lãi suất :
Tự do hoá lãi suất là cơ chế lãi suất trong đó không có hoặc chỉ có sự can
thiệp rất hạn chế của Chính phủ vào việc hình thành lãi suất. Khi cởi bỏ kiềm
chế, lãi suất được hình thành trên cơ sở thị trường, vận động theo quy luật cungcầu.
Tự do hoá lãi suất được hiểu là lãi suất hoàn toàn được điều chỉnh theo
yêu cầu của thị trường. Sự can thiệp của Nhà nước đối với thị trường tiền tệ tín
dụng được điều hành thông qua các công cụ gián tiếp như lãi suất tái chiết khấu,
nghiệp vụ thị trường mở, dự trữ bắt buộc, để tác động lên cung-cầu vốn trên thị
trường tiền tệ nhằm đảm bảo sự an toàn phù hợp với mục tiêu chính sách kinh tế
vĩ mô từng thời kì.
Như vậy tự do hoá lãi suất có thể được hiểu là việc tháo bỏ hoàn toàn các
ràng buộc về lãi suất trong nền kinh tế, cho phép lãi suất trong nền kinh tế đạt
tới điểm cân bằng của nó. Thực chất của tự do hoá lãi suất là một quá trình loại
bỏ các quy phạm, giới hạn bất hợp lý, loại bỏ tối đa các kiểm soát về lãi suất
trong kinh doanh tiền tệ của khu vực trung gian tài chính và thay thế bằng các
biện pháp điều tiết lãi suất gián tiếp của Ngân hàng Trung ương thông qua các
công cụ của chính sách tiền tệ.
Biểu hiện của tự do hoá lãi suất: Trong điều hành chính sách lãi suất,
Ngân hàng Trung ương chỉ công bố các mức lãi suất áp dụng đối với các khoản
cho vay tái chiết khấu hoặc tái cấp vốn của mình đối với các tổ chức tín dụng.
Các mức lãi suất tiền gửi cho vay cụ thể theo từng kỳ hạn, từng đối tượng của
các tổ chức tín dụng đối với nền kinh tế sẽ do tổ chức tín dụng tự ấn định, dựa
KNORR GROUP
8
Tự do hóa lãi suất của Việt Nam trong quá trình hội nhập
trên cung-cầu vốn và sự cạnh tranh trên thị trường, từ đó hình thành nên mức lãi
suất phản ánh đúng nhu cầu của thị trường.
Khi muốn điều chỉnh lãi suất kinh doanh của các tổ chức tín dụng trong nền kinh tế,
phù hợp với mục tiêu của chính sách tiền tệ từng giai đoạn, Ngân hàng Trung ương sẽ
thực hiện thông qua việc điều chỉnh lãi suất tái chiết khấu
của mình đối với các tổ chức tín dụng, từ đó tác động đến lãi suất trên thị trường
tiền tệ liên ngân hàng, và cuối cùng sẽ tác động đến lãi suất kinh doanh của các
tổ chức tín dụng.
1.2. Vai trò của tự do hoá lãi suất trong nền kinh tế thị trường :
+ Tự do hoá lãi suất góp phần làm cho các dòng vốn trong xã hội được tự
do lưu chuyển đến bất kì đâu, tuỳ thuộc vào ý muốn của nhà đầu tư mà không
phải gặp bất cứ sự ngăn cản phi kinh tế nào. Lãi suất khi đó tự điều chỉnh linh
hoạt và nhạy cảm, phản ánh nhu cầu đòi hỏi của thị trường, hay nói cách khác
nó phản ánh chính xác giá của vốn trên thị trường. Nhờ có quá trình tự do hoá
lãi suất mà dòng vốn được lưu chuyển từ nơi có lợi nhuận thấp đến nơi có lợi
nhuận cao, từ nơi nhiều rủi ro đến nơi mức rủi ro thấp hơn, từ đó thúc đẩy tăng
trưởng kinh tế, tạo điều kiện ổn định kinh tế vĩ mô; tăng vốn đầu tư phát triển
sản xuất, giúp các doanh nghiệp thuộc mọi thành phần kinh tế phát triển mạnh
và có hiệu quả.
+ Tự do hoá lãi suất là hạt nhân của quá trình tự do hoá tài chính. Lãi suất
được tự do hoá sẽ đẩy mạnh quá trình tự do hoá tài chính, góp phần làm cho thị
trường tài chính chính thức phát triển và thị trường tài chính ngầm không có tác
động tiêu cực. Các tổ chức tài chính được phát triển, từ đó cải thiện chất lượng
cung ứng các dịch vụ tài chính đối với nền kinh tế
+ Góp phần giảm thâm hụt ngân sách Nhà nước, do huy động nội lực để
bù đắp thâm hụt ngân sách, thay vì đi vay nước ngoài quá lớn hoặc sử dụng tiền
phát hành, vì vậy, có thể giải quyết tận gốc vấn đề lạm phát từ nguyên nhân bội
chi ngân sách Nhà nước hàng năm.
+ Lãi suất nếu chưa được tự do hoá và vẫn bị kiểm soát chặt chẽ trong
thời gian dài sẽ gây ra những thiệt hại tổng thể cho nền kinh tế, khuyến khích sự
vay mượn lòng vòng, và trốn tránh sự kiểm soát, dẫn tới không hiệu quả. Trong
trường hợp các ngân hàng buộc phải thực hiện cho vay với lãi suất thấp hơn lãi
suất thị trường dưới một sức ép nào đó và phải huy động với lãi suất cao thì
chênh lệch lãi suất đầu vào và lãi suất đầu ra sẽ không đảm bảo bù đắp chi phí
hoạt động của ngân hàng, từ đó mà tính bền vững không đảm bảo, như thế các tổ
chức tín dụng sẽ không phát triển. Mặt khác, khi phải cho vay với lãi suất thấp
và huy động vốn với lãi suất thấp để đảm bảo đủ bù đắp chi phí, lãi suất thấp sẽ
không khuyến khích người dân duy trì nguồn vốn tiết kiệm của mình ở trong
nước, dễ xảy ra tình trạng đô la hoá…và cuối cùng kìm hãm sự tăng trưởng các
khoản tiết kiệm và giảm hiệu quả của đầu tư.
+ Kinh nghiệm điều hành lãi suất thời gian qua cho thấy khi lãi suất bị
kiểm soát một cách chủ quan chặt chẽ thì lãi suất cho vay thường tăng nhưng lãi
suất tiền gửi lại không tăng và phần chênh lệch lãi suất đó lại bị ngay tính kém
hiệu quả trong hoạt động của hệ thống ngân hàng ngốn hết. Khi kiểm soát lãi
suất quá chặt chẽ sẽ khuyến khích sự hình thành các công cụ tài chính và các
trung gian tài chính không chính thức phát triển để cạnh tranh với các công cụ
tài chính và các trung gian tài chính chính thức bị kiểm soát làm cho quá tình phi
trung gian tài chính phát triển và sự trốn tránh các quy chế kiểm soát.
Với những tồn tại về lãi suất thời gian qua và những thách thức như hiện
nay về điều hành lãi suất ở Việt Nam, vấn đề được đặt ra là lãi suất ngân hàng
KNORR GROUP
9
Tự do hóa lãi suất của Việt Nam trong quá trình hội nhập
cần tiếp tục cải cách để hoàn thiện như thế nào cho phù hợp với đòi hỏi của nền
kinh tế thị trường, góp phần đẩy mạnh quá trình tự do hoá tài chính. Sự lựa chọn
tốt nhất và mang tính tất yếu phải là cải cách lãi suất theo từng bước phù hợp để
tiến tới mục tiêu cuối cùng là tự do hoá lãi suất. Lãi suất phải được hình thành
do cung-cầu vốn trên thị trường, trên cơ sở sự cạnh tranh bình đẳng của các tổ
chức tín dụng trong nền kinh tế.
2. Điều kiện tiền đề để tiến hành tự do hoá lãi suất
2. 1. Ổn định môi trường kinh tế vĩ mô
Sự ổn định môi trường kinh tế vĩ mô là điều kiện tiền đề đối với việc tự
do hoá lãi suất hoàn toàn cơ chế điều hành lãi suất, nó có tác dụng tích cực đối
với việc có được các điều kiện tiếp theo dưới đây. Nếu không có sự ổn định môi
trường kinh tế vĩ mô thì không thể có được hệ thống pháp lý thống nhất, vững
chắc và không thể có được sự phát triển lành mạnh của khu vực tài chính cũng
như khu vực sản xuất vật chất. Trong một nền kinh tế với sự bất ổn về kinh tế vĩ
mô thì giá cả sẽ truyền đi những thông tin không chính xác và như vậy sẽ không
thể có được sự phân bổ các nguồn lực một cách có hiệu quả. Hơn thế nữa, lạm
phát cao còn làm cho các rủi ro tài chính gia tăng và như vậy các hoạt động kinh
tế dài hạn sẽ không có khả năng tồn tại. cùng với các tác động trên đây và bản
chất chấp nhận rủi ro của khu vực tài chính, thì sự bất ổn kinh tế vĩ mô sẽ làm
xói mòn hệ thống trung gian tài chính hoạt động thận trọng (hoặc với việc kiểm
tra, giám sát chặt chẽ) và rất có thể đẩy một hệ thống tài chính chấp nhận rủi ro
cao, thiếu sự kiểm tra, giám sát rơi vào khủng hoảng, đặc biệt trong môi trường
tự do hoá.
Đi sâu vào phân tích vấn đề này, nên bắt đầu với phương châm hoạt động
của các trung gian tài chính và các nhà đằu tư. Các nhà đầu tư không thích rủi ro
thường đầu tư vào các dự án có độ an toàn cao và mức sinh lợi trung bình.
Ngược lại, các nhà đầu tư mạo hiểm có thể lựa chọn các dự án đầu tư rủi ro cao
nhưng mức sinh lời cao. Do tài chính nội bộ của các nhà đầu tư có hạn, nên hoạt
động tín dụng thường xuất hiện trong các hoạt động đầu tư. Lãi suất là giá cả
vốn, nên các nhà đầu tư quan tâm hơn tới mức lãi suất và rõ ràng với khả năng
sinh lợi của các dự án khác nhau trên đây, chỉ những người mạo hiểm mới có
động cơ thực hiện các hoạt động tín dụng trong điều kiện lãi suất cao. Đối với
các trung gian tài chính, cho dù tồn tại nguyên tắc lợi nhuận tối ưu ứng với một
mức lãi suất hợp lý thay vì một mức lãi suất quá cao (có thể kéo theo các khoản
lỗ lớn), song bất ổn môi trường kinh tế vĩ mô làm cho việc xác định một mức lãi
suất hợp lý rất khó khăn. Đối với một hệ thống tài chính thận trọng, để tránh
việc lựa chọn đối nghịch (những người mạo hiểm), họ có thể đặt ra các mức lãi
suất tương đối thấp. Lãi suất thấp, điều kiện kinh tế vĩ mô bất ổn sẽ làm cho tình
hình tài chính trở nên khó khăn. Ngược lại, với một hệ thống tài chính sẵn sàng
chấp nhận rủi ro cao, họ sẽ đẩy lãi suất lên cao để bù đắp những bất ổn kinh tế vĩ
mô gây ra. Lúc này lựa chọn đối nghịch về rủi ro đạo đức sẽ xuất hiện. Vấn đề
nghiêm trọng là ở chỗ do bất ổn về môi trường kinh tế vĩ mô nên rủi ro hệ thống
sẽ xuất hiện. Mức độ rủi ro của từng con nợ cao lại đi kèm với tồn tại của rủi ro
hệ thống trên thị trường nên sự bất ổn cũng như của toàn bộ hệ thống là điều khó
tránh khỏi.
Theo kinh nghiệm của một số nước, ổn định kinh tế vĩ mô thực sự quan
trọng cho việc tự do hoá lãi suất thành công, vì làm giảm áp lực gây xáo trộn
mặt bằng lãi suất sau tự do hoá. Nếu được bắt đầu trong giai đoạn lạm phát đang
lan rộng và các công ty có nhu cầu cao về vốn, nền kinh tế phát triển quá nóng,
áp lực tăng về lạm phát sẽ rất cao. Thực tế, tự do hoá lãi suất ở các nước phát
KNORR GROUP
10
Tự do hóa lãi suất của Việt Nam trong quá trình hội nhập
triển (Nhật Bản, Mỹ, CHLB Đức …) thường được thực hiện trong thời kỳ nền
kinh tế ổn định giá cả và tăng trưởng kinh tế liên tục. Sự ổn định kinh tế vĩ mô
đủ chắc chắn để chịu đựng được các tác động, các cú sốc bên ngoài đối với nền
kinh tế có thể xảy ra khi tự do hoá hoàn toàn lãi suất.
Trong những điều kiện kinh tế vĩ mô ổn định, rủi ro trong nền kinh tế có
thể được dự tính trước, việc tăng lãi suất của các trung gian tài chính không quá
cao và do vậy sự lựa chọn đối nghịch không diễn ra quá trầm trọng. Hơn thế
nữa, với sự ổn định kinh tế vĩ mô thì rủi ro vỡ nợ của từng dự án ít có liên hệ với
nhau. Cùng với các quy chế thận trọng (các giới hạn cho vay tối đa với một
khách hàng) thì khả năng thua lỗ do một số ít các lựa chọn đối nghịch xảy ra có
thể không đẩy trung gian tài chính vào tình trạng vỡ nợ.
Với bản chất chấp nhận rủi ro trong hoạt động, thì việc đặt giả thiết về
một hệ thống tài chính hoạt động thận trọng hầu như là không thực tế. Hơn thế
nữa, việc thanh tra giám sát không phải lúc nào cũng đủ để đảm bảo rằng hệ
thống tài chính đang hoạt động trong các giới hạn an toàn, đặc biệt trong hoạt
động tài chính ngày càng trở nên phức tạp, còn thanh tra giám sát lại không có
sự độc lập khách quan đối với các trung gian tài chính. Trong những điều kiện
như vậy, thì bất ổn về kinh tế vĩ mô có thể biệt lập với một cuộc khủng hoảng tài
chính, ngân hàng. Chính vì vậy, các nghiên cứu về tự do hoá tài chính trong bối
cảnh kinh tế không ổn định có thể khiến cho tình trạng này thêm trầm trọng; ở
những nước chưa đạt được sự ổn định kinh tế và sự ổn định của thị trường tài
chính thì Chính phủ có thể kiểm soát lãi suất.
2.2. Hệ thống pháp lý đầy đủ và thống nhất.
Trong bất kỳ một cơ chế tài chính nào, thị trường tự do hay có kiểm soát,
thì sự đầy đủ và thống nhất của hệ thống pháp lý là nền tảng cơ bản của sự phát
triển hệ thống tài chính. Như đã đề cập trên đây, hệ thống tài chính là một loại
hình hoạt động kinh doanh chấp nhận rủi ro, đặc biệt trong cơ chế thị trường rủi
ro, vì vậy hệ thống pháp lý trở nên ngày càng quan trọng. Về mặt lý thuyết cũng
như thực tiễn đã chỉ ra rằng: một hệ thống tài chính càng tự do bao nhiêu thì
càng cần có một hệ thống pháp lý đầy đủ và chặt chẽ bấy nhiêu. Việc đầy đủ và
chặt chẽ của hệ thống pháp luật phải được đưa ra các quy định hoạt động thận
trọng, an toàn của hệ thống tài chính; phải tạo ra môi trường để hệ thống tài
chính có thể có các quyết định đúng đắn, hạn chế rủi ro, và đặc biệt là phải duy
trì hệ thống kiểm tra, giám sát đảm bảo hiệu quả cao của hệ thống pháp lý, tức là
bảo đảm cho hệ thống tài chính hoạt động lành mạnh trong an toàn.
Trong một hệ thống tài chính bị kiềm chế, các trung gian tài chính hoàn
toàn bị động với hoạt động kinh doanh. Việc tạo dựng nguồn vốn, cũng như sử
dụng thường được quy định một cách chi tiết và tập hợp các quy định này chính
là hệ thống pháp lý cho hoạt động của hệ thống tài chính. Trong điều kiện như
vậy, một hệ thống pháp lý với các yêu cầu trên đây dường như là không thích
hợp. Việc quy định cụ thể vấn đề tạo dựng và sử dụng nguồn vốn của các trung
gian tài chính đã quá chi tiết so với các tiêu chuẩn an toàn và việc thụ động hoạt
động theo các quy định cụ thể không đòi hỏi phải tạo ra một môi trường để các
trung gian tài chính tự quyết định hoạt động của mình một cách đúng đắn.
Thanh tra, giám sát là đặc biệt cần thiết trong thời kỳ này vì có quá nhiều quy
định, song chỉ tập trung vào việc chấp hành các quy định có tính chất số lượng,
hoàn toàn không đề cập đến sự an toàn hay mức độ rủi ro mà một trung gian tài
chính hay toàn bộ hệ thống đang chứa đựng, cho dù sự ổn định và an toàn của hệ
thống tài chính quyết định sự ổn định kinh tế vĩ mô.
Ngược lại, các trung gian tài chính trong một môi trường tự do hoàn toàn
KNORR GROUP
11
Tự do hóa lãi suất của Việt Nam trong quá trình hội nhập
có quyền quyết định hoạt động của mình và để hạn chế việc chấp nhận rủi ro, thì
các quy định thận trọng là rất cần thiết. Rủi ro cũng tiềm ẩn các quyết định nằm
trong các giới hạn thận trọng nếu các trung gian tài chính không có một cơ sở
thông tin đầy đủ cho việc phân tích tính hiệu quả của các hoạt động kinh tế có
liên quan. Chính vì vậy cần phải tạo ra các khuôn khổ pháp lý về tài chính, kế
toán, kiểm toán, công khai hóa thông tin. Mặc dù vậy, rủi ro vẫn là một đặc tính
cố hữu của nền kinh tế thị trường, đặc biệt là đối với các hoạt động tài chính tiền
tệ. Chính vì vậy, các quy định về việc xử lý rủi ro cũng là bộ phận không thể
thiếu được của một hệ thống pháp lý thị trường. Vì rủi ro trong hoạt động tài
chính, ngân hàng chính sách có thể dễ dàng nhân lên gấp nhiều lần, nên việc xử
lý rủi ro cá biệt cũng như rủi ro hệ thống đã được đặt ra. Cuối cùng, để buộc các
ngân hàng phải tuân thủ các quy định của pháp luật về tài chính tiền tệ cũng như
hạn chế các tổn thất xảy ra khi xuất hiện các rủi ro cá biệt cũng như rủi ro hệ
thống, việc giám sát chặt chẽ hệ thống tài chính là đặc biệt quan trọng.
2.3. Khả năng giám sát và điều hành chính sách tiền tệ của ngân hàng Trung
ương phải đủ mạnh.
Khả năng giám sát và điều hành chính sách tiền tệ của Ngân hàng Trung
ương nhằm tạo nên sự tin cậy đối với công chúng và các nhà đầu tư trong chính
sách tiền tệ. Ngân hàng Trung ương cần phải có sự độc lập tương đối trong việc
hoạch định và điều hành chính sách tiền tệ, có cơ chế giám sát và can thiệp đủ
mạnh bằng công cụ gián tiếp của chính sách tiền tệ để phản ứng kịp thời trước
biến động bất thường của thị trường, rủi ro có thể xảy ra đối với thị trường từ
việc tự do hoá lãi suất.
2.4. Hệ thống tài chính trung gian phát triển lành mạnh và an toàn
Các tổ chức tín dụng có khả năng về tài chính, tỷ lệ vốn tự có so với tổng
tài sản có, khả năng thanh toán và tỷ lệ nợ xấu đạt mức cho phép đảm bảo hoạt
động an toàn và vững vàng trước sự cạnh tranh trên thị trường tiền tệ khi tự do
Tự do hoá lãi suất: Thực trạng và giải pháp trong tiến trình hội nhập
hoá lãi suất. Cần tính đến sự an toàn và khả năng sinh lời của các tổ chức tín
dụng, tự do hoá lãi suất thường mang đến sự tăng lên chi phí về vốn, sự cạnh
tranh gay gắt hơn giữa các tổ chức tín dụng, làm giảm khả năng sinh lời trước
khi xảy ra cú sốc thả nổi. Các tổ chức tín dụng có quy chế phòng ngừa, bù đắp
rủi ro có thể xảy ra trong hoạt động của các trung gian tài chính.
Phát triển các công cụ của thị trường tài chính với số lượng nhiều, đa
dạng là cần thiết làm tăng tính cạnh tranh hỗ trợ cho thị trường tài chính phát
triển theo chiều sâu.
Do hệ thống tài chính ngày càng phát triển cần có một hệ thống thanh
toán hiệu quả hơn để tạo điều kiện tăng khối lượng giao dịch rút ngắn thời hạn
thanh toán tránh lãng phí vốn, tạo điều kiện cho tổ chức tín dụng điều hoà vốn
một cách nhanh chóng, tránh gây phiền nhiễu trong thanh toán và sự hiểu nhầm
khi mới tự do hoá lãi suất.
2.5. Tài chính Nhà nước đủ mạnh
Tài chính Nhà nước đủ mạnh thể hiện ở việc thâm hụt ngân sách ở giới
hạn cho phép và có dự trữ tài chính để đáp ứng được chi tiêu đột xuất cho khắc
phục hậu quả thiên tai, an ninh quốc phòng. Chính phủ không sử dụng tiền phát
hành để chi tiêu chấm dứt các khoản bao cấp cho doanh nghiệp Nhà nước, tạo
điều kiện cho ngân hàng Trung ương chủ động trong việc điều hành chính sách
tiền tệ đảm bảo sự ổn định giá trị nội tệ và tác động có hiệu quả đối với cungcầu
về vốn trên thị trường tiền tệ.
2. 6. Chế độ tỷ giá linh hoạt
KNORR GROUP
12
Tự do hóa lãi suất của Việt Nam trong quá trình hội nhập
Quá trình tự do hoá lãi suất yêu cầu thực hiện song song cùng với chế độ
tỷ giá linh hoạt để tăng khả năng động vốn từ nước ngoài, khuyến khích xuất
khẩu và quan hệ lãi suất nội tệ-tỷ giá-lãi suất ngoại tệ trên thị trường tiền tệ thế
giới được phản ánh đúng thực chất, tránh tác động xấu đối với lãi suất thị trường
trong nước.
3. Bước đi trong tiến trình tự do hoá lãi suất
3.1. Tốc độ tự do hoá lãi suất
+ Tự do hoá lãi suất với bước đi nhanh trong thời gian ngắn cách này
được một số nước có nền kinh tế phát triển như Mỹ, Đức, Ba Lan thực hiện.
Theo đó có thể tạo nên cú sốc, tỷ lệ thất nghiệp có thể tăng lên trong ngắn hạn
nhưng lợi ích của nó đã giảm thiểu chi phí xã hội, thúc đẩy thị trường tài chính
phát triển nhanh hơn.
Dưới hình thức này, việc thả nổi lãi suất tiền gửi, tiền vay, lãi suất thị
trường tiền tệ liên ngân hàng và việc tư nhân hoá các ngân hàng thương mại đôi
khi kèm với việc tự do hoá về việc điều hành tỷ giá và mở cửa thị trường vốn
được thực hiện trong thời gian ngắn.
+ Tự do hoá lãi suất theo trật tự từng bước mà lộ trình đã vạch ra từ trước.
Cách này được áp dụng phổ biến ở nhiều nước, nhất là các nước trong khối công
nghiệp mới và Trung Quốc. Theo đó tránh cho nền kinh tế, thị trường tài chính
những tổn thương có thể xảy ra, để cho các doanh nghiệp, các tổ chức tín dụng
trong nước có thời gian để thích nghi, điều chỉnh phù hợp với sự thay đổi của thị
trường trong điều kiện môi trường hoạt động mới. Tuy nhiên một phương pháp
dần dần không nên kéo dài quá lâu vì có thể sẽ làm mất động lực của cuộc cải
cách và tạo thêm các bóp méo mới trong hệ thống hoặc làm kéo dài thêm những
bóp méo mới trong hiện tại của thị trường tài chính tiền tệ trong nước.
3.2. Trình tự của quá trình tự do hoá lãi suất
Một số nền kinh tế lớn là Mỹ, Nhật bản, Đức, Malaysia đã đi theo những
con đường khác nhau trong việc tự do hoá lãi suất tiền gửi và tự do hoá lãi suất
cho vay tùy thuộc điều kiện phát triển thị trường tài chính từng nước. Nhưng
cũng có thể thấy một số đặc điểm chung trong phương pháp của các nước này:
lãi suất cho vay đã được thả nổi vào cùng thời gian, trong khi lãi suất tiền gửi
được thả nổi dần dần từ lãi suất dài hạn đến lãi suất ngắn hạn, từ khối lượng lớn
đến khối lượng nhỏ hơn và bằng việc đưa ra các sản phẩm tài chính mới. Về
nguyên tắc, lãi suất tiền gửi nên được thả nổi cùng lãi suất cho vay để cân đối
cung-cầu về vốn.
Các nước thuộc khối công nghiệp mới như Thái Lan, Trung Quốc, Thổ
Nhĩ Kì … thực hiện việc tự do hoá lãi suất vay không tiến hành đồng thời giữa
lãi suất tiền gửi và lãi suất cho vay mà thực hiện dần dần từng bước. Ngay trong
hướng đi này đã có 2 cách thức khác nhau:
Cách thứ nhất: Phần lớn các nước thực hiện tự do hoá lãi suất cho vay rồi
mới đến lãi suất tiền gửi, mà trước tiên là lãi suất cho vay dài hạn, thứ đến là lãi
suất cho vay ngắn hạn. Sau đó, lãi suất tiền gửi được thả nổi từng bước, thả nổi
lãi suất tiền gửi dài hạn trước rồi đến ngắn hạn và từ khối lượng tiền gửi lớn đến
khối lượng nhỏ hơn để tránh các thay đổi bất ngờ về cơ cấu đầu tư và ổn định lãi
suất. Lãi suất phát hành của các sản phẩm tài chính như trái phiếu công ty đã
được tự do hoá cùng với tự do hoá lãi suất cho vay. Theo đó, một sự tự do hoá
sớm lãi suất tiền gửi có thể tạo ra sự cạnh tranh dữ dội giữa các tổ chức tài chính
với rủi ro đẩy nhanh sự mất khả năng thanh toán của các ngân hàng thương mại.
Hơn nữa sự tự do hoá lãi suất cho vay đầu tiên được coi là một công cụ để tăng
cường sự phân bổ nguồn lực sớm hơn. Hàn Quốc và Thổ Nhĩ Kì sau thất bại lần
KNORR GROUP
13
Tự do hóa lãi suất của Việt Nam trong quá trình hội nhập
đầu của việc thực hiện tự do hoá lãi suất đồng thời, đã thực hiện tự do hoá lãi
suất cho vay trước rồi đến lãi suất tiền gửi. Trung Quốc hiện nay đang đi theo
con đường này.
Cách thứ hai: Thái Lan, Việt Nam thực hiện việc tự do hoá lãi suất tiền
gửi trước, tất nhiên không phải là tất cả, kể cả lãi suất trái phiếu Chính Phủ. Cơ
sở của trình tự này được nhiều người chấp nhận với ít tác động về mặt chính trị
hơn, tạo khả năng và động lực cho việc huy động tiết kiệm
3.3. Thời gian của quá trình tự do hoá lãi suất
Mặc dù thời gian cần thiết để thực hiện tự do hoá lãi suất ở các nước là rất
khác nhau, nhưng nhìn chung quá trình này được thực hiện dần dần ở tất cả các
nước.
- Hàn Quốc: toàn bộ quá trình tự do hoá lãi suất phải mất 15 năm
- Thổ Nhĩ Kỳ : kéo dài gần 10 năm
Tự do hoá lãi suất: Thực trạng và giải pháp trong tiến trình hội nhập
- Thái Lan: kéo dài 3 năm từ khi bắt đầu tự do hoá lãi suất tiền gửi năm
1989 đến khi bỏ trần lãi suất cho vay vào năm 1992. Tuy nhiên vào năm 1993,
Hiệp hội ngân hàng Trung ương và các ngân hàng thương mại đã đồng ý thiết
lập một cơ chế liên kết giữa lãi suất cho vay và lãi suất tiền gửi.
Malaysia đã tự do hoá lãi suất cho vay và tiền gửi vào năm 1987. Tuy
nhiên để ngăn chặn sự tăng quá mức về lãi suất cho vay của các ngân hàng vẫn
còn tồn tại, như thế lãi suất không hoàn toàn thả nổi, tất cả các lãi suất được gắn
với chi phí về vốn của từng ngân hàng.
4 Tác động của tự do hoá lãi suất
4.1. Tác động tích cực
Một là, tác động đến khu vực tài chính thể hiện ở việc tăng cường tiềm
lực của các khu vực tài chính, biểu hiện là: tổng các phương tiện thanh toán so
với tổng sản phẩm quốc nội tăng, Thái Lan tăng từ 62, 2% đến 75, 3% vào năm
1992 và đến 80% vào năm 1994; tỷ lệ này có thể so sánh với các nước: Úc
60,1%, Singapore 84, 4% và Hà Lan 101%. Việc mở rộng tài chính có thể nhận
thấy qua việc bùng nổ nhanh chóng của các chi nhánh của các ngân hàng thương
mại, thành lập các tổ chức tài chính mới và xuất hiện các công cụ tài chính mới.
Hai là, quá trình tự do hoá lãi suất đi kèm với quá trình tự do hoá kiểm
soát ngoại hối và thực hiện chế độ tỷ giá linh hoạt sẽ tạo quá trình quốc tế hoá hệ
thống tài chính, lãi suất trong nước do cạnh tranh đã phản ánh thực chất cungcầu
về vốn và bám sát hơn lãi suất quốc tế, nhằm thu hút nguồn vốn nước ngoài,
cả ngắn hạn và dài hạn để tài trợ cho nhu cầu trong nước tăng khá nhanh trong
thời gian qua. Khuyến khích các ngân hàng thương mại đưa các mức lãi suất,
sản phẩm dịch vụ thích hợp cho các khách hàng tốt và lãi suất cao cho các khách
hàng có nhiều rủi ro. Chính tự do hoá lãi suất tạo điều kiện cho sự phát triển
cộng cụ tài chính để tự các doanh nghiệp và ngân hàng thương mại bù đắp rủi ro
trong hoạt động tín dụng thông qua các nghiệp vụ như: hoán đổi (SWAP), giao
dịch có kì hạn (FORWARD)…
Ba là tác động đối với điều hành chính sách tiền tệ. Quá trình tự do hoá
lãi suất thúc đẩy mức biến động ngày càng tăng các luồng vốn tư nhân đã tạo
cho ngân hàng Trung ương các nước khó khăn hơn trong việc kiểm soát hoặc
gây ảnh hưởng đến vốn khả dụng trong nước và cơ cấu lãi suất. Hơn thế nữa,
luồng vốn ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng mở rộng tiền gửi của ngân hàng
thương mại. Tự do hoá lãi suất cũng có nghĩa là bỏ công cụ kiểm soát trực tiếp,
do vậy ngân hàng Trung ương phải đưa ra giải pháp cho việc thực hiện chính
sách tiền tệ bằng các công cụ gián tiếp, kiểm soát rủi ro thua lỗ…
KNORR GROUP
14

Xem chi tiết: Tự do hóa lãi suất của Việt Nam trong quá trình hội nhập